HIỂU VỀ 12 NGUYÊN LÝ CỦA HOẠT HỌA
Danh mục bài viết: Phân tích
“Kinh Thánh” của Họa Sĩ Hoạt Hình
Bất kỳ ai bước chân vào thế giới hoạt hình, dù là 2D hay 3D, sớm muộn gì cũng sẽ bắt gặp “12 Nguyên Lý Của Hoạt Họa”. Thường được ví như “kinh thánh” của nghề hoạt hình, những nguyên lý này chính là nền tảng để tạo nên chuyển động thuyết phục, cuốn hút và tràn đầy sức sống.
Được phát triển bởi những họa sĩ tiên phong tại Walt Disney Studios vào thập niên 1930, đặc biệt là Frank Thomas và Ollie Johnston – những người sau này đã hệ thống hóa chúng trong cuốn sách kinh điển The Illusion of Life: Disney Animation (1981) – bộ nguyên tắc này ra đời từ sự quan sát tỉ mỉ và quá trình thử nghiệm lâu dài, nhằm khiến các nhân vật hoạt hình vừa tuân theo những quy luật vật lý cơ bản, vừa truyền tải được cảm xúc và tính cách.
Dù được khai sinh trong thời kỳ hoạt hình vẽ tay, sức ảnh hưởng của chúng vẫn còn nguyên giá trị trong kỷ nguyên kỹ thuật số và hoạt hình 3D ngày nay. Việc nắm vững và vận dụng các nguyên lý này là điều cốt lõi đối với bất kỳ họa sĩ hoạt hình nào mong muốn “thổi hồn” vào tác phẩm của mình. Bài viết này sẽ đi sâu vào từng nguyên lý, giải thích mục đích và ý nghĩa của chúng.
Giải Thích 12 Nguyên Lý Hoạt Họa
Hãy cùng khám phá từng nguyên lý, để hiểu cách chúng vận hành và tạo ra “ảo giác của sự sống” trên màn hình.
1. Squash and stretch (Chuyển Động Nén và Giãn)
- Khái niệm: Nguyên lý này mang lại cho vật thể cảm giác về trọng lượng, độ đàn hồi và khối lượng. Khi một vật thể chuyển động, thể tích của nó vẫn giữ nguyên, nhưng hình dạng có thể biến đổi—bị nén lại khi va chạm bề mặt hoặc bị kéo giãn khi tăng tốc hay di chuyển nhanh.
- Mục đích: Tăng tính chân thực, tạo độ đàn hồi và sự tác động rõ ràng cho chuyển động. Đồng thời, nguyên lý này cũng thường được dùng để tạo hiệu ứng hài hước.
- Ví dụ: Hãy tưởng tượng một quả bóng cao su đang nảy. Khi chạm đất (va chạm), nó bị nén bẹp và bè ngang. Khi bật ngược lên (tăng tốc), nó giãn dài theo chiều dọc. Điều quan trọng là thể tích phải trông có vẻ không đổi: khi bị nén rộng hơn, nó ngắn lại; khi bị kéo cao hơn, nó mỏng lại. Một quả bóng bowling, do cứng rắn, sẽ hầu như không nén hay giãn, nhấn mạnh cảm giác nặng và cứng của nó.
2. Anticipation (Dự Trước Chuyển Động)
- Khái niệm: Chuẩn bị cho khán giả đón nhận một hành động chính bằng cách đặt trước đó một chuyển động nhỏ hơn, thường theo hướng ngược lại.
- Mục đích: Giúp hành động chính trở nên rõ ràng, dễ tin và tạo nhiều tác động hơn. Nguyên lý này cũng dẫn dắt ánh nhìn của khán giả và xây dựng sự mong đợi.
- Ví dụ: Trước khi một nhân vật nhảy, họ sẽ chùng gối xuống (dự trước). Trước khi tung cú đấm, nhân vật sẽ rút tay ra sau (dự trước). Trước khi một chiếc xe lao đi, nó có thể hơi lùi lại hoặc trĩu xuống nhún giảm xóc (dự trước).
3. Staging (Dàn Cảnh)
- Khái niệm: Trình bày một ý tưởng (hành động, cảm xúc, nhân vật hay tâm trạng) sao cho khán giả nhìn vào là hiểu ngay, không thể nhầm lẫn. Nguyên lý này bao gồm góc quay, bố cục, ánh sáng, tạo dáng nhân vật và các yếu tố nền kết hợp với nhau.
- Mục đích: Hướng sự chú ý của khán giả, truyền đạt câu chuyện hiệu quả và tránh sự rối rắm.
- Ví dụ: Nếu một nhân vật buồn, hãy tạo dáng thể hiện rõ điều đó (vai rũ, đầu cúi), có thể đặt nhân vật lệch một chút trong khung hình, ánh sáng mờ nhạt, và đảm bảo hậu cảnh không có chi tiết gây xao nhãng cảm xúc. Với một cảnh hành động, hãy dùng góc quay động, tạo dáng rõ đường viền để thể hiện chuyển động một cách hiệu quả.
4. Straight Ahead Action và Pose to Pose (Chuyển Động Thẳng Tiến và Tạo Dáng Trước)
- Khái niệm: Đây là hai phương pháp khác nhau trong quá trình làm hoạt hình. Straight Ahead: Vẽ từng khung hình liên tiếp từ đầu đến cuối. Phù hợp cho các hành động khó đoán như lửa, nước hay một vụ nổ. Pose to Pose: Xác định trước các dáng chính (những hình vẽ/hành động kể chuyện quan trọng), sau đó mới thêm các khung xen giữa.
- Mục đích: Straight ahead mang lại chuyển động tự do, tự nhiên nhưng dễ mất sự nhất quán. Pose to pose cho phép kiểm soát tốt hơn về cấu trúc, nhịp độ và bố cục—thích hợp cho diễn xuất nhân vật.
- Ví dụ: Khi vẽ hoạt cảnh dòng nước chảy, có thể dùng phương pháp straight ahead. Còn để vẽ một nhân vật đi qua phòng, ngồi xuống và cầm cốc nước, thường sẽ dùng pose to pose: xác định trước dáng đi, dáng ngồi, dáng với tay và dáng cầm cốc.
5. Follow Through và Overlapping Action (Chuyển Động Quá Đà và Lệch Pha)
- Khái niệm: Xuất phát từ nguyên lý rằng các bộ phận khác nhau của một cơ thể hay vật thể di chuyển với tốc độ khác nhau. Follow through nghĩa là các phần kết nối lỏng lẻo vẫn tiếp tục chuyển động sau khi phần chính đã dừng. Overlapping action nghĩa là các phần chuyển động bắt đầu vào những thời điểm khác nhau (ví dụ: vai di chuyển trước, sau đó đến cánh tay, rồi cẳng tay, rồi bàn tay).
- Mục đích: Tăng tính chân thực và độ mượt cho chuyển động, tránh sự cứng nhắc.
- Ví dụ: Khi một nhân vật tóc dài ngừng chạy, tóc của họ vẫn tiếp tục tung về phía trước trước khi rơi xuống (follow through). Khi nhân vật giơ tay, vai dẫn đầu, rồi đến cánh tay trên, cẳng tay, và cuối cùng là bàn tay (overlapping action). Áo choàng hoặc cái đuôi của nhân vật cũng sẽ tiếp tục đung đưa ngay cả khi nhân vật đã dừng lại.
6. Slow In và Slow Out (Vào Chậm và Ra Chậm)
- Khái niệm: Hầu hết các chuyển động tự nhiên đều bắt đầu chậm, tăng tốc, rồi lại chậm dần trước khi dừng hẳn. Nguyên lý này được thực hiện bằng cách thêm nhiều khung hình hơn ở đầu và cuối hành động, và ít khung hơn ở phần giữa.
- Mục đích: Tạo nên sự tăng tốc và giảm tốc mượt mà, chân thực, tránh cảm giác khởi động hay dừng lại đột ngột.
- Ví dụ: Một chiếc xe mới khởi động không thể lập tức đạt tốc độ tối đa; nó sẽ dần tăng tốc (slow in). Khi phanh lại, xe giảm tốc trước khi dừng hẳn (slow out). Một nhân vật khi với tay lấy đồ vật sẽ bắt đầu chậm rãi, nhanh dần, rồi lại chậm lại khi bàn tay chạm tới đồ vật.
7. Arcs (Chuyển Động Theo Đường Cong)
- Khái niệm: Hầu hết sinh vật sống và nhiều vật thể đều chuyển động theo những quỹ đạo cong, chứ không phải đường thẳng. Các cử động của chi (xoay quanh khớp) tự nhiên tạo nên những vòng cung.
- Mục đích: Mang lại sự tự nhiên, uyển chuyển và duyên dáng cho chuyển động.
- Ví dụ: Cánh tay đung đưa của nhân vật, đầu quay sang bên, hay một quả bóng được ném đi—tất cả đều tuân theo những đường cong. Khi vẽ chuyển động theo quỹ đạo cong thay vì đường thẳng tuyệt đối, chúng trở nên hữu cơ, tự nhiên và bớt máy móc hơn.
8. Secondary Action (Hành Động Phụ)
- Khái niệm: Là những hành động bổ sung nhằm hỗ trợ và làm nổi bật hành động chính, đồng thời thêm sắc thái và cá tính cho nhân vật.
- Mục đích: Tạo chiều sâu, sự phong phú và sức sống cho hoạt hình, mà không làm khán giả xao nhãng khỏi hành động chính.
- Ví dụ: Trong khi nhân vật đang đi bộ (hành động chính), họ có thể vừa đung đưa tay, vừa để tóc bật nhảy, hoặc bồn chồn nghịch chìa khóa (hành động phụ). Những chi tiết này khiến nhân vật và cảnh phim thêm sinh động, giàu tính cách.
9. Timing (Nhịp Độ / Tốc Độ Khung Hình)
- Khái niệm: Chỉ số lượng khung hình sử dụng cho một hành động nhất định, từ đó quyết định tốc độ hành động hiển thị trên màn hình. Nhiều khung hình = chuyển động chậm; ít khung hình = chuyển động nhanh.
- Mục đích: Kiểm soát tâm trạng, cảm xúc, sức nặng và độ chân thực của chuyển động. Nhịp độ quyết định một hành động trông nặng hay nhẹ, vội vàng hay uể oải, hài hước hay bi kịch.
- Ví dụ: Một vật nặng rơi xuống sẽ chỉ cần ít khung hình (nhịp nhanh), trong khi một chiếc lông vũ rơi sẽ có nhiều khung hình hơn (nhịp chậm). Một nhân vật giật mình sẽ phản ứng rất nhanh, còn nhân vật chìm trong buồn bã suy tư sẽ chuyển động chậm rãi.
10. Exaggeration (Cường Điệu)
- Khái niệm: Đẩy mạnh chuyển động, dáng điệu và biểu cảm vượt lên trên thực tế, nhưng vẫn phải hợp lý trong bối cảnh phong cách hoạt hình.
- Mục đích: Làm nổi bật câu chuyện, tăng độ rõ ràng, giá trị giải trí, đồng thời nhấn mạnh cảm xúc hay nỗ lực thể chất. Không nhất thiết phải “phóng to mọi thứ”, mà là làm cho chúng thuyết phục và ấn tượng hơn.
- Ví dụ: Trong hoạt hình, một nhân vật có thể há hốc miệng đến tận sàn khi ngạc nhiên, hoặc mắt phồng to kịch tính. Một nhân vật cố nâng vật nặng có thể gập người và vặn xoắn cơ thể cực độ hơn ngoài đời thật để khắc họa nỗ lực.
11. Solid Drawing (Hình Vẽ Tốt)
- Khái niệm: Đảm bảo các hình vẽ hoặc mô hình hoạt hình có cảm giác tồn tại trong không gian ba chiều, với thể tích, trọng lượng và sự cân bằng—kể cả trong hoạt hình 2D.
- Mục đích: Tạo nhân vật và vật thể thuyết phục, không bị phẳng hay méo mó kì quặc.
- Ví dụ: Biết cách vẽ (hoặc tạo dáng 3D) nhân vật từ bất kỳ góc nào, giữ thể tích và cấu trúc ổn định. Tránh làm hai bên cơ thể đối xứng hoàn hảo, trông thiếu tự nhiên cũng là một phần của nguyên tắc này. Việc thể hiện nhân vật có trọng lượng và sự cân bằng trong từng dáng đứng là điều vô cùng quan trọng.
12. Appeal (Sức Hút Thị Giác)
- Khái niệm: Tạo nên những nhân vật khiến khán giả thích thú theo dõi và cảm thấy gắn kết. “Sức hút” không chỉ giới hạn ở nhân vật dễ thương hay anh hùng; phản diện và quái vật cũng có thể có sự cuốn hút nhờ thiết kế và cá tính lôi cuốn.
- Mục đích: Khiến hoạt hình trở nên cuốn hút, giàu tính cách và khó quên.
- Ví dụ: Sự cuốn hút đến từ thiết kế nhân vật đẹp mắt (hình khối thú vị, đường viền rõ ràng), dáng biểu cảm, và diễn xuất hoạt hình tốt. Ngay cả nhân vật đơn giản nhất cũng có thể cuốn hút nếu chúng di chuyển một cách thú vị, duyên dáng. Đây chính là sức hút và cá tính toát ra từ nhân vật trên màn hình.
Nguyên Lý, Không Phải Luật Lệ
Điều quan trọng cần ghi nhớ: đây là nguyên lý, không phải luật lệ cứng nhắc. Chúng là những công cụ của họa sĩ hoạt hình, được thiết kế để giúp họ hiểu rõ và áp dụng có chủ đích, đôi khi thậm chí còn được “phá vỡ” một cách cố ý để tạo hiệu ứng đặc biệt.
Tuy nhiên, việc nắm vững 12 nguyên lý này sẽ đem lại một nền tảng vững chắc để sáng tạo nên những hoạt hình giàu năng lượng, thuyết phục và tràn đầy sức sống. Chúng dẫn dắt họa sĩ biến sự quan sát thành diễn xuất, biến những hình mẫu tĩnh thành nhân vật và vật thể có mục đích, có cá tính.
Dù làm việc với hoạt hình 2D hay 3D, những nguyên lý vượt thời gian này vẫn luôn là chìa khóa để bất kỳ ai muốn làm chủ nghệ thuật hoạt hình tiến bước vững chắc trên hành trình sáng tạo.
* Sưu tầm và biên dịch từ Copenhagen Academy of Digital Art
shttps://cada-edu.com/guides/understanding-the-12-principles-of-animation 